Il pregiudizio locrese. Riflessioni su Ovidio, Ibis 351 s.

Authors

  • Rosa Santoro <p class="Default">Università degli Studi di Messina</p>

DOI:

https://doi.org/10.13129/2724-0169/2021.1.73-88

Keywords:

Locresi, donne, adulterio, patti, intertestualità, allusività, Locrians, women, adultery, agreements, intertextuality, allusiveness

Abstract

L’articolo si focalizza sull’analisi di Ovidio, Ibis 351 s. in cui, all’interno di un breve catalogo di note adultere del mito, viene menzionata una Locrese colpevole di aver consumato un adulterio col fratello del marito e di aver ucciso un’ancella per dissimulare la propria responsabilità. Il passo, che ha destato un vivace dibattito critico, viene spiegato sulla scorta di una fitta e raffinata trama intertestuale da cui emerge la volontà del poeta di condensare nell’etnico Locris tutta una serie di allusioni alla topica inaffidabilità del popolo locrese.

The article focuses on the analysis of Ovid, Ibis 351 f. in which, within a short catalog of well-known adulteresses of the myth, a Locrian woman guilty of committing adultery with her husband’s brother and killing a handmaid to disguise her responsibility is mentioned. The passage, which has aroused a lively critical debate, is explained on the basis of a dense and refined intertextual plot, from which emerges the poet’s desire to condense in the ethnic Locris a whole series of allusions to the topical unreliability of the Locrian people.

 

References

1. Acosta-Hughes 2009 = B. Acosta-Hughes, Ovid and Callimachus: Rewriting the Master, in Knox 2009, 236-251.

2. André 1963 = J. André (éd.), Ovide. Contre Ibis, Paris, Les Belles Lettres, 1963.

3. Battistella 2019a = C. Battistella (a cura di), Ovidio a Tomi: saggi sulle opere dell’esilio, Milano-Udine, Mimesis, 2019.

4. Battistella 2019b = C. Battistella, Scrivere maledizioni a Tomi. Presenze catulliane nell’Ibis, in Battistella 2019a, 37-55.

5. Cameron 2004 = A. Cameron, Greek Mythography in the Roman World, New York, Oxford University Press, 2004.

6. Caneva 2013 = S. Caneva, La face cachée des intrigues de cour. Prolégomènes à une étude du rôle des femmes royales dans les royaumes hellénistiques, in S. Boehringer, V. Sebillotte Cuchet (éds.), Des femmes en action. L’individu et la fonction en Grèce antique, Paris-Athènes, Édition de l’EHESS-Daedalus, 2013, 133-151.

7. Cannatà Fera 2020 = M. Cannatà Fera (a cura di), Pindaro. Le Nemee, Milano, Fondazione Lorenzo Valla-Mondadori, 2020.

8. Cappelletti 2018 = L. Cappelletti, Esclusive notizie locresi in Nosside (Anth. Pal. 6, 132 e 265), «Athenaeum» 106, 2018, 474-490.

9. Cappelletti 2019 = L. Cappelletti, Colonizzazioni al femminile. Il caso di Locri Epizefiri, in M. Del Tufo, F. Lucrezi (a cura di), Lo spazio della donna nel mondo antico, Napoli, Editoriale scientifica, 2019, 213-232.

10. Casali 2009 = S. Casali, Ovidian Intertextuality, in Knox 2009, 341-354.

11. Claassen 2008 = J.-M. Claassen, Ovid Revisited: The Poet in Exile, London, Duckworth, 2008.

12. D’Alessio 2007 = G. B. D’Alessio, Callimaco, Milano, Rizzoli, 20074.

13. D’Angelo 2021 = I. D’Angelo, La tradizione letteraria sulla prostituzione sacra a Locri Epizefiri: i due voti del 477 e del 351-346 a.C., «Mediterranea» 6, 2021, 243-262.

14. De Cola 1937 = M. De Cola, Callimaco e Ovidio, Palermo, Trimarchi, 1937.

15. Di Gregorio 2012 = L. Di Gregorio, Merò (?) e Niceneto: due sconosciuti?, «Aevum» 86, 2012, 63-154.

16. Ellis 1881 = R. Ellis (ed.), P. Ovidii Nasonis Ibis, Oxford, Oxford University Press, 1881.

17. Erbse 1971 = H. Erbse, Scholia Graeca in Homeri Iliadem (Scholia Vetera), vol. II, Berolini, De Gruyter, 1971.

18. Gatti 2014 = P. L. Gatti, Ovid in Antike und Mittelalter: Geschichte der philologischen Rezeption, Stuttgart, Steiner, 2014.

19. Gebhardt 2009 = U. C. J. Gebhardt, Sermo iuris: Rechtssprache und Recht in der augusteischen Dichtung, Leiden-Boston, Brill, 2009.

20. Geue 2019 = T. Geue, Author Unknown. The Power of Anonymity in Ancient Rome, Cambridge (Mass.)-London, Harvard University Press, 2019.

21. GGM = K. Müller (ed.), Geographi Graeci Minores, vol. II, Parisiis, Editore Ambrosio Firmin Didot, 1861.

22. Gordon 1993 = C. J. Gordon, Poetry of Maledictions: A Commentary on the Ibis of Ovid, diss. Ann Arbor, 1993.

23. Guarino Ortega 2000 = R. Guarino Ortega (ed.), El Ibis de Ovidio, introducción, traducción y notas, Murcia, Ediciones de la Universidad de Murcia, 2000.

24. Hamon 1972 = P. Hamon, Pour un statut sémiologique du personnage, «Littérature» 6, 1972, 86-110.

25. Hardie 2002 = P. Hardie (ed.), The Cambridge Companion to Ovid, Cambridge, Cambridge University Press, 2002.

26. Hardie 2005 = P. Hardie, The Hesiodic Catalogue of Women and Latin Poetry, in R. Hunter (ed.), The Hesiodic Catalogue of Women: Constructions and Reconstructions, Cambridge, Cambridge University Press, 287-298.

27. Helzle 1988 = M. Helzle, Ovid’s Poetics of Exile, «Illinois Classical Studies» 13, 1988, 73-83.

28. Helzle 2009 = M. Helzle, Ibis, in Knox 2009, 184-193.

29. Hinds 1999 = S. Hinds, After Exile: Time and Teleology from Metamorphoses to Ibis, in P. Hardie, A. Barchiesi, S. Hinds (eds.), Ovidian Transformations. Essays on the Metamorphoses and its Reception, Cambridge, Cambridge Philological Society, 1999, 48-67.

30. Housman 1920 = A. E. Housman, The Ibis of Ovid, «Journal of Philology» 35, 1920, 287-318 (rist. in J. Diggle, F. R. D. Goodyear, The Classical Papers of A. E. Housman, vol. III, Cambridge, Cambridge University Press, 1972, 1018-1042).

31. Huxley 1980 = G. Huxley, Arsinoe Lokris, «Greek, Roman, and Byzantine Studies» 2, 1980, 239-244.

32. James 2003 = S. L. James, Learned Girls and Male Persuasion. Gender and Reading in Roman Love Elegy, Berkeley-Los Angeles-London, University of California Press, 2003.

33. Klein 2009 = F. Klein, La réception de Lycophron dans la poésie augustéenne: le point de vue de Cassandre et le dispositif poétique de l’Alexandra, in C. Cusset, É. Prioux (éds.), Lycophron: éclats d’obscurité, Saint-Étienne, Publications de l’Université de Saint-Étienne, 2009, 561-592.

34. Knox 2009 = P. E. Knox (ed.), A Companion to Ovid, Malden (Mass.) -Oxford, Wiley-Blackwell, 2009.

35. Krasne 2012 = D. Krasne, Pedant’s Curse: Obscurity and Identity in Ovid’s Ibis, «Dictynna» 9, 2012, 1-51.

36. Krasne 2013 = D. Krasne, Starving the Slender Muse: Identity, Mythography, and Intertextuality in Ovid’s Ibis, in J. F. Nagy (ed.), Writing Down the Myths, Turnhout, Brepols, 2013, 67-85.

37. La Penna 1957 = A. La Penna (a cura di), Publi Ovidi Nasonis Ibis, Firenze, La Nuova Italia, 1957.

38. La Penna 1959 = A. La Penna (a cura di), Scholia in P. Ovidi Nasonis Ibin, Firenze, La Nuova Italia, 1959.

39. Leary 1990 = T. J. Leary, On the Date of Ovid’s Ibis, «Latomus» 49, 1990, 99-101.

40. Lehnus 2012 = L. Lehnus, Incontri con la filologia del passato, Bari, Dedalo, 2012.

41. Lelli 2006 = E. Lelli (a cura di), I proverbi greci. Le raccolte di Zenobio e Diogeniano, Soveria Mannelli, Rubbettino, 2006.

42. Lentano 2018 = M. Lentano, Nomen. Il nome proprio nella cultura romana, Bologna, il Mulino, 2018.

43. Lightfoot 1999 = J. L. Lightfoot, Parthenius of Nicaea. The Poetical Fragments and the Ἐρωτικὰ Παθήματα, Oxford, Clarendon Press, 1999.

44. Magnelli 2019 = E. Magnelli, La poesia ellenistica di maledizioni e l’iper-alessandrinismo ovidiano, in Battistella 2019a, 111-128.

45. Maltby 2009 = R. Maltby, Tibullus and Ovid, in Knox 2009, 279-293.

46. Mari 1997 = M. Mari, Tributo a Ilio e prostituzione sacra: storia e riflessi sociali di due riti femminili locresi, «Rivista di cultura classica e medioevale» 34, 1997, 131-177.

47. Marinone 1997 = N. Marinone, Berenice da Callimaco a Catullo, testo critico, traduzione e commento, nuova edizione ristrutturata, ampliata e aggiornata, Bologna, Pàtron, 1997.

48. Martini 1932 = E. Martini, Ovids und Kallimachos Ibis, «Philologische Wochenschrift» 52, 1932, 1101-1108.

49. Masselli 2002 = G. M. Masselli, Il rancore dell’esule. Ovidio, l’Ibis e i modi di un’invettiva, Bari, Edipuglia, 2002.

50. Massimilla 2020 = G. Massimilla, Così vicini, così lontani: Ovidio e Callimaco fra continuità e divergenza, in C. Buongiovanni, F. Ficca, T. Pangrazi, C. Pepe, C. Renda (a cura di), La poesia di Ovidio: letteratura e immagini, Napoli, FedOAPress, 2020, 23-39.

51. McGowan 2009 = M. M. McGowan, Ovid in Exile: Power and Poetic Redress in the Tristia and Epistulae ex Ponto, Leiden, Brill, 2009.

52. McKeown 1989 = J. C. McKeown (ed.), Ovid. Amores, vol. II, Text, Prolegomena and Commentary, Leeds, Francis Cairns, 1989.

53. Musti 1977 = D. Musti, Problemi della storia di Locri Epizefiri, in Locri Epizefirii. Atti del sedicesimo Convegno di Studi sulla Magna Grecia, Taranto 3-8 ottobre 1976, Napoli, Arte tipografica, 1977, 23-146.

54. Neri 2009 = C. Neri, La lirica greca. Temi e testi, Roma, Carocci, 20093.

55. Nigra 1891 = C. Nigra, La Chioma di Berenice col testo di Catullo, Milano, Hoepli, 1891.

56. Petrone 1988 = G. Petrone, Nomen / omen: poetica e funzione dei nomi (Plauto, Seneca, Petronio), «Materiali e discussioni per l’analisi dei testi classici» 20-21, 1988, 33-70.

57. Pfeiffer 1949 = R. Pfeiffer, Callimachus, vol. I, Fragmenta, Oxford, Clarendon Press, 1949.

58. Pichon 1991 = R. Pichon, Index verborum amatoriorum, Olms, Hildesheim-Zürich-New York, 1991 (ed. or. Paris 1902).

59. PMG = D. L. Page (ed.), Poetae melici graeci, Oxford, Clarendon Press, 1962.

60. PMGF = M. Davies (ed.), Poetarum melicorum graecorum fragmenta, vol. I, Oxford, Clarendon Press, 1991.

61. Redfield 2003 = J. M. Redfield, The Locrian Maidens. Love and Death in Greek Italy, Princeton, Princeton University Press, 2003.

62. Rossi 2011 = L. C. Rossi (a cura di), Domizio Calderini. Commentarioli in Ibyn Ovidii, Firenze, SISMEL-Edizioni del Galluzzo, 2011.

63. Rostagni 1920 = A. Rostagni, Ibis. Storia di un poemetto greco, Firenze, Le Monnier, 1920.

64. Scheer 1908 = E. Scheer (ed.), Lycophronis Alexandra, vol. II, Berlin, Weidmann, 1908.

65. Schiesaro 2011 = A. Schiesaro, Ibis redibis, «Materiali e discussioni per l’analisi dei testi classici» 67, 2011, 79-150.

66. Sinatra 1998 = M. Sinatra, Egialea: una sposa infedele?, «Studi micenei ed egeo-anatolici» 40, 1998, 113-121.

67. Sourvinou-Inwood 1974 = C. Sourvinou-Inwood, The Votum of 477/6 B. C. and the Foundation Legend of Locri Epizephyrii, «Classical Quarterly» 24, 1974, 186-198.

68. Tarrant 2002 = R. Tarrant, Ovid and Ancient Literary History, in Hardie 2002, 13-33.

69. Van Compernolle 1976 = R. Van Compernolle, Le tradizioni sulla fondazione e sulla storia arcaica di Locri Epizefiri e la propaganda politica alla fine del V e nel IV sec. a.C., «Annali della Scuola normale superiore di Pisa» 6, 1976, 329-400.

70. Verdière 1992 = R. Verdière, Le secret du voltigeur d’amour ou le mystère de la relégation d’Ovide, Bruxelles, Latomus, 1992.

71. Walbank 1967 = F. W. Walbank, A Historical Commentary on Polybius, vol. II, Oxford, Clarendon Press, 1967.

72. Watson 1991 = L. Watson, Arae. The Curse Poetry of Antiquity, Leeds, Francis Cairns, 1991.

73. Williams 1992 = G. D. Williams, On Ovid’s Ibis: A Poem in Context, «Proceedings of the Cambridge Philological Society» 38, 1992, 171-189.

74. Williams 1994 = G. D. Williams, Banished Voices: Readings in Ovid’s Exile Poetry, Cambridge, Cambridge University Press, 1994.

75. Williams 1996 = G. D. Williams, The Curse of Exile: A Study of Ovid’s Ibis, Cambridge, Cambridge University Press, 1996.

76. Williams 2002 = G. D. Williams, Ovid’s Exile Poetry: Tristia, Epistulae ex Ponto and Ibis, in Hardie 2002, 233-45.

77. Zipfel 1910 = C. Zipfel, Quatenus Ovidius in Ibide Callimachum aliosque fontes imprimis defixiones secutus sit, Lipsiae, Noske, 1910.

Downloads

Published

2024-04-05

Issue

Section

Saggi e note