A Few Glances at Medicine in Early Ninth-Century Germany
DOI:
https://doi.org/10.13129/2724-0169/2025.7.93-117Parole chiave:
Sang. 878, Valafrido Strabone, De cultura hortorum (Hortulus), manuale medico di Lorsch, farmacia medievale, cultura carolingiaAbstract
All’inizio del IX secolo quattro monasteri situati nella parte sud-orientale della Francia germanofona, Reichenau, San Gallo, Lorsch e Fulda, furono centri importanti per la trasmissione di testi medici latini. Iniziando dall’Hortulus, il famoso poema di Valafrido Strabone, in questo articolo si esamina più da vicino il manoscritto di San Gallo 878, codice miscellaneo messo in rapporto con Valafrido fino a pochi anni fa, e il manuale medico di Lorsch (Bamb. med. 1).
Early in the 9th century, four monasteries situated more or less in the Southeast of the German-speaking part of Francia, Reichenau, St Gall, Lorsch and Fulda, were important for the transmission of Latin medical texts. With Walahfrid’s famous poem Hortulus, we take a closer look at gardening and the miscellaneous contents of the manuscript 878 at St Gall (linked to Walahfrid until a few years ago) and the Lorsch medical manual (Bamb. med. 1).
Riferimenti bibliografici
Beccaria 1956 = A. Beccaria, I codici di medicina del periodo presalernitano (secoli IX, X e XI), Roma, Edizioni di Storia e Letteratura, 1956.
Borst 2006 = A. Borst (ed.), Schriften zur Komputistik im Frankenreich von 721 bis 818, vol. I, Hannover, Hahn, 2006.
Brodersen 2022 = K. Brodersen, Gargilius. Gesundheit aus dem Garten, Stuttgart, Reclam, 2022.
Brunhölzl 1975 = F. Brunhölzl, Geschichte der lateinischen Literatur des Mittelalters, vol. I, München, Fink, 1975.
de Renzi 1854 = S. de Renzi, Collectio Salernitana ossia documenti inediti e trattati di medicina appartenenti alla scuola medica Salernitana, raccolti ed illustrati da G. E. T. Henschel, C. Daremberg e S. de Renzi; premessa la storia della scuola e pubblicati a cura di S. de Renzi, vol. III, Napoli, Filiatre-Sebezio, 1854.
Dorofeeva 2025 = A. Dorofeeva, What Is a Vademecum? The Social Logic of Early Medieval Compilation, in A. Dorofeeva, M. J. Kelly (edd.), The Art of Compilation. Manuscripts and Networks in the Early Medieval Latin West, Binghamton, Gracchi Books, 2025, 369-426.
Everett 2018 = N. Everett, The Manuscript Evidence for Pharmacy in the Early Middle Ages, in E. Screen, Ch. West (edd.), Writing the Early Medieval West. Studies in Honour of Rosamond McKitterick, Cambridge, Cambridge University Press, 2018, 115-130.
Fels 2023 = W. Fels, Ein Gärtchen nach Maß, in Walahfrid Strabo 2023, 99-103.
Fischer 2000 = K.-D. Fischer, Q. Gargilius Martialis, in R. Herzog, P. L. Schmidt (edd.), Nouvelle histoire de la littérature latine, vol. IV, L’âge de transition de la littérature romaine à la littérature chrétienne de 117 à 284 après J.-C., Turnhout, Brepols, 2000, 307-311.
Fischer 2001 = K.-D. Fischer, Wer liest, der findet. Versprengte kleinere Stücke medizinischer Werke in mittelalterlichen Handschriften, in A. Debru, N. Palmieri (edd.), «Docente natura». Mélanges de médecine ancienne et médiévale offerts à Guy Sabbah, Saint-Étienne, Presses Universitaires de Saint-Étienne, 2001, 69-90.
Fischer 2005 = K.-D. Fischer, De epistulis XVIII et XVIIII codicis Bruxellensis 3701, in A. Ferraces Rodríguez (ed.), Isidorus medicus. Isidoro de Sevilla y los textos de medicina, A Coruña, Universidade da Coruña, 2005, 263-269.
Fischer 2009 = K.-D. Fischer, Bemerkungen zu den Autorennamen und zum Aufbau der Mulomedicina Chironis und anderer medizinischer Sammelwerke, in V. Ortoleva, M. R. Petringa (edd.), La veterinaria antica e medievale (testi greci, latini, arabi e romanzi). Atti del II Convegno internazionale, Catania 3-5 ottobre 2007, Lugano, Lumières Internationales, 2009 [2010], 113-121.
Fischer 2011 = K.-D. Fischer, Antidotum cui nomen est acharistum, in F. E. Glaze, B. Nance (edd.), Between Text and Patient. The Medical Enterprise in Medieval & Early Modern Europe, Firenze, Edizioni del Galluzzo, 2011, 173-199.
Fischer 2012 = K.-D. Fischer, Die lateinischen Fassungen des dem Diokles von Karystos zugeschriebenen diätetischen Briefes, in N. Palmieri (ed.), Préserver la santé ou la rétablir. Le rôle de l’environnement dans la médecine antique et médiévale, Saint-Étienne, Presses Universitaires de Saint-Étienne, 2012, 335-358.
Fischer 2017 = K.-D. Fischer, Cibi da scegliere e cibi da evitare: il Liber diaetarum Alexandri et aliorum, in S. Buzzi (ed.), Il regime di salute in medicina. Dalla dieta ippocratica all’epigenetica, Alessandria, Edizioni dell’Orso, 2017, 111-124.
Fischer 2018 = K.-D. Fischer, Medizinische Handschriften aus Fuldas Frühzeit, «Archiv für mittelrheinische Kirchengeschichte» 70, 2018, 387-412.
Fischer 2020 = K.-D. Fischer, Pseudo-Hippocrates, Epistulae, in Herzog, Schmidt (edd.) 2020, 121-124.
Fischer 2023 = K.-D. Fischer, A Hunter in Need of a Gatherer: Notes on Glasgow, University Library, GB 247 MS Hunter 96 (T.4.13), «Galenos» 17, 2023, 119-130.
Fraisse 2001 = A. Fraisse (ed.), Cassius Felix. De la médecine, texte établi, traduit et annoté, Paris, Belles Lettres, 2001.
Fuhrmann 2020 = M. Fuhrmann, Palladius Rutilius Taurus Aemilianus, in Herzog, Schmidt (edd.) 2020, 81-86.
Godman 1985 = P. Godman, Poetry of the Carolingian Renaissance, London, Duckworth, 1985.
Herzog, Schmidt 2020 = R. Herzog, P. L. Schmidt (edd.), Handbuch der lateinischen Literatur der Antike, vol. VI, Die Literatur im Zeitalter des Theodosius (374-430 n. Chr.), Erster Teil: Fachprosa, Dichtung, Kunstprosa, hrsg. von J.-D. Berger, J. Fontaine, P. L. Schmidt, München, Beck, 2020.
Hunt 2019 = Y. Hunt, The Medicina Plinii. Latin Text, Translation, and Commentary, London-New York, Routledge, 2019.
Langslow 2006 = D. R. Langslow, The Latin Alexander Trallianus. The Text and Transmission of a Late Latin Medical Book, London, Society for the Promotion of Roman Studies, 2006.
Licht 2022 = T. Licht, Revisiting the Question of Walahfrid Strabo’s Autograph: New Evidence and a New Conclusion, «Journal of Medieval Latin» 32, 2022, 65-80.
Liechtenhan 1963 = E. Liechtenhan (ed.), Anthimi de observatione ciborum ad Theodoricum regem Francorum epistula, iteratis curis edidit et in linguam Germanicam transtulit E. L., Berolini, in aedibus Academiae Scientiarum, 1963.
López Figueroa 2011 = L. López Figueroa, Estudio y edición critica de la compilación médica latina denominada Tereoperica, tesis doctoral Santiago de Compostela, 2011, http://hdl.handle.net/10347/4356.
Maire 2002 = B. Maire (ed.), Gargilius Martialis. Les remèdes tirés des légumes et des fruits, Paris, Belles Lettres, 2002.
Meyers 1991 = I. Meyers (ed.), Carmina Sedulii Scotti, Turnholti, Brepols, 1991.
Niedermann, Liechtenhan 1968 = Marcelli de medicamentis liber, post M. Niedermann iteratis curis edidit E. Liechtenhan, in linguam Germanicam transtulerunt J. Kollesch et D. Nickel, Berolini, in aedibus Academiae Scientiarum, 1968.
Önnerfors 1963 = A. Önnerfors, In Medicinam Plinii studia philologica, Lund, CWK Gleerup, 1963.
Önnerfors 1964 = A. Önnerfors (ed.), Plinii Secundi Iunioris qui feruntur de medicina libri tres, Berolini, in aedibus Academiae Scientiarum, 1964.
Önnerfors 1975 = A. Önnerfors (ed.), Physica Plinii Bambergensis (Cod. Bamb. med. 2, fol. 93v-232r), Hildesheim-New York, Olms, 1975.
Pépin 1950 = R. Pépin (ed.), Quintus Serenus. Liber medicinalis, texte établi, traduit et commenté, Paris, Presses Universitaires de France, 1950.
Rodgers 1975a = R. H. Rodgers (ed.), Palladii Rutilii Tauri Aemiliani viri inlustris Opus agriculturae. De veterinaria medicina. De insitione, Leipzig, Teubner, 1975.
Rodgers 1975b = R. H. Rodgers, An Introduction to Palladius, London, University of London, Institute of Classical Studies, 1975.
Rose 1863 = V. Rose (ed.), Aristoteles pseudepigraphus, Lipsiae, in aedibus B. G. Teubneri, 1863.
Rose 1875 = V. Rose (ed.), Plinii Secundi quae fertur una cum Gargilii Martialis medicina nunc primum edita, Lipsiae, in aedibus B. G. Teubneri, 1875.
Sánchez Martín 2000 = J. M. Sánchez Martín (ed.), Isidori Hispalensis Versus, Turnholti, Brepols, 2000.
Stoll 1991 = C. Stoll, Arznei und Arzneiversorgung in frühmittelalterlichen Klöstern, in G. Keil, P. Schnitzer (edd.), Das Lorscher Arzneibuch und die frühmittelalterliche Medizin. Verhandlungen des medizinhistorischen Symposiums im September 1989 in Lorsch, Lorsch, Laurissa, 1991, 149-218.
Stoll 1992 = U. Stoll, Das ‘Lorscher Arzneibuch’. Ein medizinisches Kompendium des 8. Jahrhunderts (Codex Bambergensis medicinalis 1). Text, Übersetzung, Fachglossar, Stuttgart, Steiner, 1992.
Sudhoff 1914 = K. Sudhoff, Beiträge zur Geschichte der Chirurgie im Mittelalter. Graphische und textliche Untersuchungen in mittelalterlichen Handschriften. Erster Teil, Leipzig, Barth, 1914.
Vollmer 1916 = F. Vollmer (ed.), Quinti Sereni liber medicinalis, Lipsiae-Berolini, in aedibus B. G. Teubneri, 1916.
Walahfrid Strabo 2023 = Walahfrid Strabo, De cultura hortorum. Das Gedicht vom Gartenbau, eingeleitet und herausgegeben von W. Berschin unter Mitarbeit von T. Licht, mit Pflanzenbildern von C. Erbar und einem Beitrag Ein Gärtchen nach Maß von W. Fels, 3., erweiterte Auflage, Heidelberg, Mattes, 2023.
Wickersheimer 1966 = E. Wickersheimer, Les manuscrits latins de médecine du haut moyen âge dans les bibliothèques de France, Paris, Centre National de Recherche Scientifique, 1966.
Zainaldin 2020 = J. L. Zainaldin (ed.), Gargilius Martialis. The Agricultural Fragments, Cambridge, Cambridge University Press, 2020.
Zettler 1990 = A. Zettler, Der St. Galler Klosterplan. Überlegungen zu seiner Herkunft und Entstehung, in P. Godman, R. Collins (edd.), Charlemagne’s Heir. New Perspectives on the Reign of Louis the Pious (814-840), Oxford, Oxford University Press, 1990, 655-687.
Dowloads
Pubblicato
Fascicolo
Sezione
Licenza
Classica Vox pubblica in Internet ad accesso aperto con licenza:
CCPL Creative Commons
Attribuzione - Non commerciale - Non opere derivate 3.0
L'autore conserva il copyright sul suo contributo, consentendo tuttavia a chiunque "di riprodurre, distribuire, comunicare al pubblico, esporre in pubblico, rappresentare, eseguire e recitare l'opera", purché siano correttamente citati l'autore e il titolo della rivista.
L’autore, al momento della proposta di pubblicazione, è inoltre tenuto a dichiarare che il contenuto e l’organizzazione dell’opera è originale e non compromette in alcun modo i diritti di terzi, né gli obblighi connessi alla salvaguardia di diritti morali ed economici di altri autori o di altri aventi diritto, sia per testi, immagini, foto, tabelle, sia per altre parti di cui il contributo può essere composto. L’autore dichiara altresì di essere a conoscenza delle sanzioni previste dal codice penale e dalle leggi speciali per l’ipotesi di falsità in atti ed uso di atti falsi, e che pertanto Classica Vox è esente da qualsiasi responsabilità di qualsivoglia natura, civile, amministrativa o penale, e sarà dall'autore tenuta indenne da qualsiasi richiesta o rivendicazione da parte di terzi.