Mecum ipse peregi: il saggio Enea, la Sibilla e una variante virgiliana ‘trascurata’ (Aen. 6, 105)

Autori

  • Luigi Pirovano UNIVERSITÀ DEGLI STUDI DI BOLOGNA

DOI:

https://doi.org/10.13129/2724-0169/2025.7.23-43

Parole chiave:

Virgilio, Seneca, praemeditatio futurorum malorum, Tiberio Claudio Donato, Elio Donato, Eugrafio

Abstract

Le parole attraverso cui Enea risponde alla Sibilla (Aen. 6, 102-105), dichiarandosi pronto ad affrontare le nuove prove che lo attendono sul suolo italico, sono state tradizionalmente oggetto di due interpretazioni contrapposte: una di matrice ‘grammaticale’, che ricorre già in Servio e sembra aver rivestito un ruolo predominante fino all’Ottocento, e l’altra di natura ‘filosofica’, che ha origini meno certe e si è generalmente imposta a partire dal commento di Norden. Il presente lavoro si propone di dimostrare che, nonostante la frammentarietà delle nostre testimonianze, un’interpretazione filosofica delle parole di Enea doveva essere ampiamente diffusa già in seno all’esegesi virgiliana tardo-antica e che la circolazione di tale lettura sembra intrecciarsi con quella di una variante virgiliana (6, 105: mecum ipse peregi) tradizionalmente trascurata dalla critica, che forse merita maggiore attenzione di quella che le è stata sin qui riservata.

 



Aeneas’ response to the Sibyl (Aen. 6, 102-105), in which he declares to be ready to face the new challenges that await him on Italian soil, has traditionally been the subject of two contrasting interpretations: one of a ‘grammatical’ stamp, which already occurs in Servius and seems to have played a predominant role until the nineteenth century, and the other ‘philosophical’ in nature, which has less certain origins and has generally prevailed since Norden’s commentary. This paper aims to demonstrate that despite the fragmentary nature of our testimonies, a philosophical interpretation of Aeneas’ words must have been widespread in late antique Virgilian exegesis and that the dissemination of this interpretation seems to be intertwined with that of a Virgilian reading (6, 105: mecum ipse peregi) traditionally neglected by scholars, which perhaps deserves more attention than it has received so far.

Riferimenti bibliografici

Abbamonte 2013 = G. Abbamonte, Tra filologia e poetica: riflessi del commento virgiliano di Anneo Cornuto nell’esegesi posteriore e nei poeti del I sec. d.C., in F. Stok (ed.), Totus scientia plenus. Percorsi dell’esegesi virgiliana antica, Pisa, ETS, 2013, 15-50.

Akar 2024 = Ph. Akar, Le meurtre de Trebonius par Dolabella dans les Philippiques de Cicéron: corps pénétrés, jouissants, souffrants, «Dialogues d’Histoire Ancienne» suppl. 28, 2024, 257-267.

Audano 2016 = S. Audano, Gallieno e il padre mortale nell’Historia Augusta: nota testuale alla Vita Gallieni (17.1), in A. Casanova, G. Messeri, R. Pintaudi (edd.), «E sì d’amici pieno». Omaggio di studiosi italiani a Guido Bastianini per il suo settantesimo compleanno, vol. II, Firenze, Gonnelli, 2016, 355-361.

Austin 1971 = R. G. Austin (ed.), P. Virgili Maronis Aeneidos liber primus, Oxford, Clarendon Press, 1971.

Barsby 2000 = J. Barsby, Donatus on Terence: The Eunuchus Commentary, in E. Stärk, G. Vogt-Spira (edd.), Dramatische Wäldchen. Festschrift für Eckard Lefèvre zum 65. Geburtstag, Hildesheim, Olms, 2000, 491-513.

Batinski 1983 = E. E. Batinsky, Vergilian Citations in Seneca’s Prose Works, diss. University of Colorado 1983.

Berno 2024 = F. R. Berno, Seneca’s Aeneid: A Stoic Reading of Virgil?, «Classical Quarterly» 74, 2024, 646-660.

Bowra 1933 = C. M. Bowra, Aeneas and the Stoic Ideal, «Greece & Rome» 3.7, 1933, 8-21.

Bureau, Nicolas 2016 = B. Bureau, Ch. Nicolas, Le lectorat de Donat, commentateur de Térence, «Rursus» 9, 2016, http://journals.openedition.org/rursus/1222.

Casali, Stok 2019 = S. Casali, F. Stok, Post-classical Commentary, in Ch. Martindale, F. Mac Góráin (edd.), The Cambridge Companion to Virgil, Cambridge, Cambridge University Press, 2019, 95-108.

Chouinard 2023 = I. Chouinard, The Cyrenaics on the Premeditation of Future Evils, «Phronesis» 68, 2023, 410-437.

Cigna 2021-2022 = M. Cigna, Il rapporto tra i commenti a Terenzio di Eugrafio ed Elio Donato: un nuovo tentativo di indagine, diss. Bologna 2021-2022.

Cigna in corso di stampa = M. Cigna, Dipendenza di esegesi e travaso testuale nei due commenti terenziani di Elio Donato e di Eugrafio, «Micrologus» 34, 21-52.

Cioffi 2018 = C. Cioffi, Prolegomena a Donato, Commentum ad Andriam, Berlin-Boston, de Gruyter, 2018.

Conte 20192 = G. B. Conte (ed.), P. Vergilus Maro. Aeneis, Berlin-Boston, de Gruyter, 20192.

Danovi 2023 = V. R. Danovi, The New Tiberius Claudius Donatus and the Temple of Apollo at Cumae. A Textual Note on the Comment on Aen. VI 14-19 Marshall, «Maia» 75, 2023, 550-553.

de la Cerda 1612 = J. L. de la Cerda (ed.), Virgilii Maronis Priores sex libri Aeneidos argumentis explicationibus notis illustrati, Lugduni, sumptibus Horatii Cardon, 1612.

de la Rue 1675 = Ch. de la Rue (ed.), P. Virgili Maronis Opera, Parisiis, apud Simonem Benard, 1675.

Demetriou 2014 = Ch. Demetriou, Aelius Donatus and His Commentary on Terence’s Comedies, in M. Fontaine, A. C. Scafuro (edd.), The Oxford Handbook of Greek and Roman Comedy, Oxford, Oxford University Press, 2014, 782-800.

De Nonno 1997 = M. De Nonno, Per il testo del nuovo Tiberio Claudio Donato, «Rivista di filologia e di istruzione classica» 125, 1997, 82-90.

Dyck 1996 = A. R. Dyck, A Commentary on Cicero, De Officiis, Ann Arbor, University of Michigan Press, 1996.

Edwards 1960 = M. W. Edwards, The Expression of Stoic Ideas in the Aeneid, «Phoenix» 14, 1960, 151-165.

Gerstenberg 1886 = H. Gerstenberg, De Eugraphio Terentii interprete, diss. Jenae 1886.

Georgii 1891 = H. Georgii, Die antike Äneiskritik aus den Scholien und anderen Quellen, Stuttgart, Kohlhammer, 1891.

Geymonat 20082 = M. Geymonat (ed.), P. Vergili Maronis Opera, Roma, Edizioni di Storia e Letteratura, 20082.

Giangrasso 2013 = D. M. Giangrasso, La doppia citazione del Fr. 964 di Euripide nel De indolentia di Galeno, «Revue des Études Anciennes» 115, 2013, 71-79.

Gioseffi 2000 = M. Gioseffi, Ritratto d’autore nel suo studio. Osservazioni a margine delle Interpretationes Vergilianae di Tiberio Claudio Donato, in Id. (ed.), E io sarò tua guida. Raccolta di saggi su Virgilio e gli studi virgiliani, Milano, LED Edizioni Universitarie, 2000, 151-215.

Guillaumin 2019 = J.-Y. Guillaumin (ed.), Servius. Commentaire sur l’Énéide de Virgile. Livre IV, Paris, Belles Lettres, 2019.

Heinze 19153 = R. Heinze, Virgils epische Technik, Leipzig-Berlin, Teubner, 19153.

Herzog 1989 = R. Herzog (ed.), Restauration und Erneuerung. Die lateinische Literatur von 284 bis 374 n. Chr., München, Beck, 1989.

Heyne 1771 = Ch. G. Heyne (ed.), P. Virgilii Maronis Opera, Lipsiae, sumptibus Caspari Fritsch, 1771.

Horsfall 2013 = N. Horsfall (ed.), Virgil, Aeneid 6. A Commentary, Berlin-Boston, de Gruyter, 2013.

Jakobi 1996 = R. Jakobi, Die Kunst der Exegese im Terenzkommentar des Donat, Berlin-New York, de Gruyter, 1996.

Jakobi 2007 = R. Jakobi, Das Commentum Brunsianum, in P. Kruschwitz, W. W. Ehlers, F. Felgentreu (edd.), Terentius poeta, München, Beck, 2007, 37-49.

Jeunet-Mancy 2012 = E. Jeunet-Mancy (ed.), Servius. Commentaire sur l’Enéide de Virgile. Livre VI, Paris, Belles Lettres, 2012.

Laborie 2012 = S. Laborie, Le commentaire d’Eugraphius aux comédies de Térence, «Études Littéraires» 43, 2012, 29-54.

Lami 2009 = A. Lami, Il nuovo Galeno e il fr. 964 di Euripide, «Galenos» 3, 2009, 11‑19.

Manning 1976 = C. E. Manning, Seneca’s 98th Letter and the Praemeditatio futuri mali, «Mnemosyne» 29, 1976, 301-304.

Marshall 1993 = P. K. Marshall, Tiberius Claudius Donatus on Vergil Aen. 6.1-157, «Manuscripta» 37, 1993, 3-20.

Marshall 1997 = P. K. Marshall, Servius and Commentary on Virgil, Asheville, Pegasus Press, 1997.

Mazzoli 1970 = G. Mazzoli, Seneca e la poesia, Milano, Ceschina, 1970.

Muretus 1559 = M. Antonii Mureti Variarum lectionum libri VIII. Ad Hippolytum Estensem cardinalem, ac principem illustrissimum, Venetiis, ex officina Iordani Zilleti, 1559.

Muretus 1580 = M. Antonii Mureti Variarum lectionum libri XV. Ad Hippolytum Estensem, cardinalem ac principem illustrissimum, Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, 1580.

Murgia, Kaster 2018 = Ch. E. Murgia, R. A. Kaster (edd.), Serviani in Vergili Aeneidos Libros IX-XII Commentarii, Oxford, Oxford University Press, 2018.

Mynors 1969 = R. A. B. Mynors (ed.), P. Vergili Maronis Opera, Oxford, e typographeo Clarendoniano, 1969.

Nascimbeni 1577 = Lamberti Hortensii Montfortii Enarrationes doctiss. atque utiliss. in XII libros P. Virgilii Maronis Aeneidos. His accessit: Nascimbaeni Nascimbaenii in priorem P. Virgilii Maronis epopoeiae partem, id est, in sex primos Aeneidos libros erudita admodum & perelegans Explanatio…, Basileae, ex officina Henricpetrina, 1577.

Newman 1989 = R. J. Newman, «Cotidie meditare». Theory and Practice of the meditatio in Imperial Stoicism, «ANRW» II 36.3, Berlin-New York, 1989, 1473-1517.

Norden 19273 = E. Norden (ed.), P. Vergilius Maro. Aeneis Buch VI, Leipzig, Teubner, 19273.

Pellizzari 2003 = A. Pellizzari, Servio. Storia, cultura e istituzioni nell’opera di un grammatico tardoantico, Firenze, Olschki, 2003.

Pirovano 2004 = L. Pirovano, El sistema de los status de Eugrafio, «Voces» 15, 2004, 95-109.

Pirovano 2006 = L. Pirovano, Le Interpretationes Vergilianae di Tiberio Claudio Donato. Problemi di retorica, Roma, Herder, 2006.

Pirovano 2018 = L. Pirovano, Donatus alter. Studi sulla tradizione manoscritta di Tiberio Claudio Donato, Bologna, Pàtron, 2018.

Pirovano 2019 = L. Pirovano, Il ‘nuovo’ Tiberio Claudio Donato e la tradizione indiretta, «Eruditio Antiqua» 11, 2019, 161-177.

Pirovano 2023 = L. Pirovano, «Verba Chrysidis morientis». Note filologiche ed esegetiche a Eugraph. ad Ter. Andr. 282-298, «Griseldaonline» 22, 2023, 177-188, https://griseldaonline.unibo.it/article/view/17900.

Pirovano 2024 = L. Pirovano, Un ‘nuovo’ codice di Eugrafio (Göttingen, SUB, 8° Cod. Ms. Philol. 109), «Bollettino dei Classici» s. III, 45, 2024, 403-412.

Pirovano in corso di stampa = L. Pirovano, Il commento di Eugrafio a Terenzio tra Tardoantico e Alto Medioevo: verso una nuova edizione, «Micrologus» 34, 329-350.

Pontanus 1599 = G. Pontano (ed.), Symbolarum libri XVII, quibus P. Virgilii Maronis Bucolica, Georgica, Aeneis, ex probatissimis auctoribus declarantur, comparantur, illustrantur, Augustae Vindelicorum, ex officina typographica Ioann. Praetorii, 1599.

Reeve 1979 = M. D. Reeve, The Textual Tradition of Donatus’ Commentary on Terence, «Classical Philology» 74, 1979, 310-326.

Reeve 1983 = M. D. Reeve, Aelius Donatus, in L. D. Reynolds (ed.), Texts and Transmission. A Survey of the Latin Classics, Oxford, Oxford University Press, 1983, 153-156.

Rivero García et alii 2011 = L. Rivero García, J. A. Estévez Sola, M. Librán Moreno, A. Ramírez de Verger (edd.), Publio Virgilio Marón. Eneida, vol. II, Libros IV-VI, Madrid, Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 2011.

Scappaticcio 2021 = M. C. Scappaticcio, Un testimone, due recensioni e un ‘singolare’ Typhon. Appunti su un frammento senecano dall’Egitto tardoantico e sulle sue lectiones (P. Mich. inv. 4969 fr. 36 – Sen. Med. 663-704), «Rheinisches Museum für Philologie» 164, 2021, 124-144.

Schauer 2012 = M. Schauer (ed.), Tragicorum Romanorum Fragmenta, vol. I, Göttingen, Vandenhoeck & Ruprecht, 2012.

Schindel 2003 = U. Schindel, Influenze reciproche tra commento esegetico e manuale sistematico, in M. S. Celentano (ed.), Ars/Techne: il manuale tecnico nelle civiltà greca e romana. Atti del convegno internazionale, Università G. D’Annunzio di Chieti-Pescara, 29-30 ottobre 2001, Alessandria, Edizioni dell’Orso, 2003, 145-157.

Schwerdtner 2015 = K. Schwerdtner, Plinius und seine Klassiker. Studien zur literarischen Zitation in den Pliniusbriefen, Berlin-München-Boston, de Gruyter, 2015.

Setaioli 1965 = A. Setaioli, Esegesi virgiliana in Seneca, «Studi italiani di filologia classica» 37, 1965, 133-156.

Setaioli 2004 = A. Setaioli, Interpretazioni stoiche ed epicuree in Servio e la tradizione dell’esegesi filosofica del mito e dei poeti a Roma (Cornuto, Seneca, Filodemo), «International Journal of Classical Tradition» 10, 2004, 335-376 e 11, 2004, 3-46.

Squillante Saccone 1985 = M. Squillante Saccone, Le Interpretationes Vergilianae di Tiberio Claudio Donato, Napoli, Società editrice napoletana, 1985.

Takács 2018 = L. Takács (The Reconstruction of) Lucius Annaeus Cornutus’ Commentary on Vergil, «Aitia» 8, 2018, https://journals.openedition.org/aitia/2900.

Timpanaro 1984 = S. Timpanaro, Sulla tipologia delle citazioni poetiche di Seneca, «Giornale italiano di filologia» 36, 1984, 163-182 (ora in Id., Nuovi contributi di filologia e storia della lingua latina, Bologna, Pàtron, 1994, 299-316).

Ursinus 1567 = F. Ursinus (ed.), Virgilius collatione Graecorum scriptorum illustratus, Antverpiae, ex officina Christophori Plantini, 1567.

Victor 2013 = B. Victor, History of the Text and Scholia, in A. Augoustakis, A. Traill (edd.), A Companion to Terence, Chichester-Malden, Wiley, 2013, 343-362.

Vottero 1998 = D. Vottero (ed.), Lucio Anneo Seneca. I frammenti, Bologna, Pàtron, 1998.

Wessner 1907 = P. Wessner, Der Terenzkommentar des Eugraphius, «Rheinisches Museum für Philologie» 62, 1907, 203-228 e 339-365.

Wessner 1908 = P. Wessner (ed.), Aeli Donati quod fertur commentum Terenti, accedunt Eugraphi commentum et Scholia Bembina, vol. III, Pars prior Eugraphi commentum continens, Lipsiae, Teubner, 1908.

Dowloads

Pubblicato

2025-12-21

Fascicolo

Sezione

Saggi e note